1 Samenstelling van de nieuwe paleogeografische kaarten

In Nederland in het Holoceen heeft Zagwijn in 1986 de landschapsgenese van Nederland gedurende de laatste 10.000 jaar in kaart gebracht en toegelicht. In de bijlage is in tien kaartreconstructies de holocene landschapsontwikkeling van Nederland geschetst. Het publieksvriendelijke boekwerk is nog steeds een standaardwerk over de holocene geologie van Nederland. Sinds het verschijnen van het werk van Zagwijn is veel nieuw geologisch, sedimentologisch, archeologisch en historisch-geografisch onderzoek uitgevoerd dat betrekking heeft op het ontstaan van Nederland in het Holoceen. In het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw zijn bijvoorbeeld baanbrekende studies uitgevoerd over de lange termijn ontwikkeling van de Nederlandse kustvlakte, dit in het kader van het Kustgenese-project van Rijkswaterstaat (RWS). ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 1) %>} De kustvorming werd in deze studies toegeschreven aan een samenspel van regionale factoren en processen, zoals relatieve zeespiegelstijging, geometrie van de getijbekkens, ‘sedimentbronnen en -putten’, getijvolume en getijslag, en niet te vergeten de mens zelf (zie hieronder). ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 2) %>}

Zeven nieuwe kaartreconstructies In het kader van de NOaA zijn zeven kaartreconstructies van Zagwijn herzien. Het betreft de reconstructie van het pleistocene oppervlak aan het begin van het Holoceen (ca. 9000 v. Chr), en de landschapsreconstructies rond 5500, 3850, 2750, 500 v. Chr en 50 en 800 n. Chr (kaarten 2 t/m 8). Deze nieuwe kaartreconstructies zijn gebaseerd op de meest recente karteergegevens van Nederland, waarbij met name de vernieuwde kaart van de bovenkant van de pleistocene afzetting in Nederland een belangrijke nieuwe bron vormde. Deze kaart voor Laag-Nederland (West- en Noord-Nederland) is beschikbaar via de geologische en archeologische databases DINO (TNO) en ARCHIS (ROB). In ARCHIS is de contourlijnenkaart van de top van het pleistocene oppervlak met een interval van 2 m. beschikbaar. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 3) %>} Op de Top Pleistoceenkaart zijn de dieptes (van 0 tot -24 m) weergegeven van de top van niet of nauwelijks geërodeerde Pleistocene afzettingen t.o.v. NAP. In DINO is een gridkaart beschikbaar van de top van het Pleistoceen met gridblokken van 250x250 m. die mede gebaseerd is op de Top Pleistoceenkaart. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 4) %>}

Top Pleistoceenkaart (kaarten 1 en 2) Met de nieuwe Top Pleistoceenkaart kan de oorspronkelijke geometrie van het voormalige oppervlak aan het begin van het Holoceen beter gereconstruceerd worden. Deze bron vormt samen met gegevens over de holocene zeespiegelstijging de basis van de holocene verdrinkingsgeschiedenis van Nederland. Ook geeft de nieuwe top Pleistoceenkaart een verbeterd inzicht in de grote holocene geulinsnijdingen in de Nederlandse kustvlakte (de rode geulvormen op kaart 1). Op geologische en archeologische gronden, of op basis van expert judgement, werd ingeschat wanneer deze grote mariene geulsystemen ‘actief’ waren en in welke periode deze verlandden. Vervolgens is deze kennis gebruikt bij het samenstellen van de mariene geulpatronen in de zes landelijke paleogeografische kaartreconstructies.

Bronnen

Naast de nieuwe Top Pleistoceenkaart leverden de grote regionale kaartreconstructies van Zuidwest-Nederland ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 5) %>} en het gebied van de grote rivieren ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 6) %>} een belangrijke bijdrage aan de nieuwe paleogeografische kaarten. Ook informatie uit tal van kleinere regionale paleogeografische deelstudies zijn gebruikt bij de reconstructie, zoals de paleogeografische kaarten vanhet Lauwersmeergebied, ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 7) %>} het IJsselmeergebied ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 8) %>} , Westergo ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 9) %>} , de westelijke Waddenzee in de Romeinse en historische tijd ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 10) %>} en het Oer-IJ. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 11) %>} Belangrijke kaartinformatie over de veengeschiedenis (overvening en ontvening) van Nederland vormden de historisch geografische studies van Leenders in westelijk Noord-Brabant ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 12) %>} en Spek in Drenthe. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 13) %>}

Gebruik

De nieuwe paleogeografische kaarten geven een landelijk overzicht van de langlopende kustontwikkeling en de overvening van het pleistocene achterland. Met nadruk wordt gesteld dat het landelijke paleogeografische kaarten zijn, die vervaardigd zijn op een kaartschaal 1:500.000. Deze kaartschaal staat een (archeologisch) gebruik op een regionaal of lokaal niveau niet toe.

Plannen

De nieuwe paleogeografische kaarten van Nederland zijn gepubliceerd in ‘De Steentijd van Nederland’. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 14) %>} Zoals in deze publicatie beschreven is, vormen de kaarten een ‘tussenproduct’, omdat zij in de komende tijd verder aangevuld en verbeterd zullen gaan worden. Nieuwe kaartbeelden van Nederland zullen worden samengesteld voor het Mesolithicum, de Bronstijd en de Historische tijd. Belangrijke verbeteringen met betrekking tot de bestaande kaartbeelden zullen liggen op het gebied van de verlande stroomgordels in het rivierengebied en de overveningsgeschiedenis. Op de huidige nieuwe paleogeografische kaarten zijn alleen de actieve stroomgordels aangegeven. In de geplande nieuwe kaarten zullen ook de verlande stroomgordels een legenda-eenheid vormen en in kaart gebracht worden. Dit gebeurt vooral omdat deze verlande stroomgordels van groot belang zijn voor het inzicht in de bewoningsgeschiedenis van het rivierengebied. De reconstructie van de veengebieden in Hoog-Nederland is zeer onzeker. Buiten West-Brabant en Drenthe is de maximale veenverbreiding in het Holoceen gereconstrueerd aan de hand van de veenverbreidingsgegevens van de Bodemkaart van Nederland, schaal 1: 200.000. Deze verbreiding is te beperkt omdat veel venen in de (vroeg-)moderne tijd zijn verdwenen door ontveningen en ontginningen. In de nieuwe kaartserie zal de maximale veenverbreiding worden gereconstrueerd aan de hand van historische verkavelingspatronen, het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) en de grondwatertrappenkaart (de natte, relatief laaggelegen gebieden). Naast deze genoemde verbeteringen zullen ook tal van kaartgrenzen verlegd worden op basis van nieuwe kennis uit recente onderzoeken zoals verkregen uit de reconstructies van de Atlantische geulen voor de kust van Zuid-Holland. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 15) %>}

De aanvulling en verbetering van de huidige nieuwe paleogeografische kaarten zal uitgevoerd worden in het kader van een nieuw onderzoeksproject van TNO, ROB en RWS. Deze verbeterde kaartserie zal gepubliceerd worden in een boek over het ontstaan van de Nederlandse Delta. Deze uitgave zal het boekwerk van Zagwijn - na twintig jaar trouwe dienst - vervangen. Met het verschijnen van de nieuwe kaartserie over het ontstaan van Nederland is de landschapsreconstructie van Nederland niet ‘klaar’. Vooral voor het opstellen van geo-archeologische verwachtingsmodellen voor prospectief archeologisch onderzoek zijn meer gedetailleerde regionale landschapsreconstructies gewenst. ^{<%= Response.Write(startnummerverklarend + 16) %>}

InhoudLiteratuur vooruit