3.9 Archeologische monumentenzorg en de staat van het bodemarchief

De notie ‘reserveren voor toekomstig onderzoek’ die als één van de doelen van de AMZ werd uitgedragen door de afdeling Monumentenzorg van de ROB onder Klok, heeft in feite niets aan zeggingskracht ingeboet. In het licht van de NOaA is deze notie eenvoudig om te buigen naar het cyclische proces van de AMZ: ‘kennen om te kunnen beheren’. Dat vergt toegespitst onderzoek, niet in de zin van eigen criteria voor veldonderzoek, maar thematisch onderzoek naar vraagstukken die in het klassieke (terpen)onderzoek niet aan de orde werden gesteld. De mate waarin en de manier waarop informatie verdwijnt, is thans de hoofdvraag. Daaronder hangen tal van deelthema’s, zoals oppervlakkige erosie door het reguliere agrarische gebruik (watererosie, winderosie, geleidelijke vervlakking van het reliëf, insporing), uitdroging als gevolg van peilverlagingen en teeltmethoden, uitzakking van steilranden van terpen, verzuring van de bodem als gevolg van mestinjectie, schaalvergroting, regelgeving die ten koste gaat van het bodemarchief (ondergrondse mestopslag op terpen), maar ook deformatie van sporen als gevolg van druk- en zettingsverschillen van afdekkende pakketten. Het betreft een waaier van thema’s waarvan de onderlinge samenhang nog goeddeels onbekend is.²⁹⁶ [296] Zie echter Bos & Gerrets 1999. Gericht onderzoek naar deze deelthema’s dient steeds in de bredere context van aanpalende vraagstukken beschouwd en beoordeeld te worden.

In haar streven de erosie van terpen te keren startte de provincie Groningen in 1994 het project Wierden en waarden. Inmiddels is ervaring opgedaan met oppervlakkige erosiebestrijding door de toepassing van andere teeltmethoden, met aanvulling van afgegraven terpsectoren (ter bestrijding van uitdroging en uitzakking van steilranden maar ook uit oogpunt van landschapsherstel), met consolidatie van structuurkenmerken op terpen om de schaalbeleving te waarborgen en met voorlichting aan gebruikers en streekbewoners om het maatschappelijk draagvlak te verbreden. Tevens werd de waterhuishouding van een drietal terpen over een lange periode onderzocht. De grondwaterstand in een terp blijkt in hoge mate gerelateerd aan het regionale peil; schijngrondwaterspiegels zijn gerelateerd aan het voorkomen van mestlagen. Verdrogende effecten blijken niet alleen te worden veroorzaakt door bomen, maar ook door permanent grasland - hetgeen een nieuw gezichtspunt voor het beheer opleverde. Zo vertoonde Beswerd, een hoge en gave terp gelegen in grasland, een sterk gehomogeniseerd profiel; de terp bevat daardoor veel minder archeologische informatie dan op grond van de intacte vorm en hoogte werd gedacht.²⁹⁷ [297] IWACO 1999; Groenendijk in voorbereiding.

In West-Nederland, en vooral in het holocene gebied, vindt op dit moment onderzoek plaats van botanische resten dat zich richt op de omstandigheden en snelheden waaronder dergelijk materiaal in verschillende milieu’s en milieu-wisselingen ‘degradeert’.²⁹⁸ [298] Van Heeringen & Theunissen 2003; Van Heeringen, Mauro & Smit 2004; Van Heeringen, Smit & Theunissen 2004. Voor Noord-Nederland is dergelijk onderzoek nog niet uitgevoerd. De conservering van organisch materiaal in de terpen kan uitermate goed zijn, zoals uit botanisch onderzoek in vroegere opgravingen kan worden afgeleid. Het verdient zeker aanbeveling om ook voor het noordelijke holocene gebied een begin te maken met onderzoek naar conservering (en naar degradatie door middel van monitoring).

Het hydrologische onderzoek maakt thans een ‘doorstart’ in het pilot-onderzoek van de terp Wierum door Van Heeringen en Smit. Hier wordt de relatie onderzocht tussen vochthuishouding, de samenstelling van het grondwater en de stabiliteit van sporen en objecten van organische oorsprong.